8. razred · 13–14 godina

Valencija, formule i relativna masa

Cilj lekcije

Pročitati broj atoma iz formule.
Sastaviti jednostavnu formulu pomoću zadanih valencija.
Izračunati relativnu molekulsku ili formulsku masu.

Mala brojka ima važnu ulogu

Formula CO₂ govori da jedna molekula sadrži jedan atom ugljika i dva atoma kisika. Indeks je mali broj uz simbol; ako ga nema, podrazumijeva se jedan. Zapis 2H₂O znači dvije molekule vode, ukupno četiri atoma vodika i dva kisika.

Valencija pomaže pisanju formula

Valencija opisuje sposobnost povezivanja atoma u jednostavnom školskom modelu i označava se rimskim brojem. Uz zadano Mg(II) i Cl(I), jedan Mg povezuje se s dva Cl, pa pišemo MgCl₂. Neki elementi imaju više valencija; kod željezo(III)-oksida rimski broj u nazivu razlikuje Fe₂O₃ od željezo(II)-oksida FeO.

Relativne mase se sabiraju

Relativna atomska masa Aᵣ uspoređuje prosječnu masu atoma elementa s atomskom jedinicom mase. Relativna molekulska masa Mᵣ zbroj je doprinosa svih atoma u molekuli i nema jedinicu. Za školske račune koristimo približne vrijednosti Aᵣ(H) ≈ 1, C ≈ 12, O ≈ 16; zato je Mᵣ(H₂O) ≈ 2 · 1 + 16 = 18. Kod ionskih spojeva govorimo o relativnoj formulskoj masi.

Pročitaj hemijski zapis

Uporedi indeks, koeficijent i zagradu.

2 H + 1 O

Jedna molekula vode ima tri atoma ukupno; Mᵣ ≈ 18.

Istraži interaktivne modele

Predvidi promjenu, isprobaj kontrole i objasni šta primjećuješ. Za sitne oznake izaberi „Uvećaj model“.

Čitaj formulu kao broj i vrstu atoma

Prije izbora predvidi koliko atoma svake vrste pokazuje formula. Zatim izaberi primjer i poveži zapis s imenom i modelom sastava.

Formula

H₂O · voda: 2 atoma H i 1 atom O. Mᵣ ≈ 18.

Školske približne atomske mase: H ≈ 1, C ≈ 12, O ≈ 16, Ca ≈ 40. Za CaO je Mᵣ relativna formulska masa jonskog spoja; CaO nije prikazan kao molekula.

Korak po korak

1.Za CO₂ prebroj jedan C i dva O.

2.Uzmi približne Aᵣ(C) ≈ 12 i Aᵣ(O) ≈ 16.

3.Saberi doprinose: Mᵣ(CO₂) ≈ 12 + 2 · 16.

4.Dobiješ Mᵣ(CO₂) ≈ 44, bez jedinice.

Tri riješena primjera

Formula aluminij-oksida

1.Zadano je Al(III) i O(II).

2.Najmanji zajednički broj vezivanja je 6: trebaju 2 Al i 3 O.

3.Formula je Al₂O₃; odnos 2 : 3 ne skraćujemo.

Relativna masa amonijaka

1.NH₃ ima jedan N i tri H.

2.Uz Aᵣ(N) ≈ 14 i Aᵣ(H) ≈ 1 računaj 14 + 3 · 1.

3.Mᵣ(NH₃) ≈ 17.

Formula sa zagradom

1.Ca(OH)₂ sadrži jedan Ca, dva O i dva H.

2.Zagrada znači da se cijela grupa OH ponavlja dva puta.

3.Uz Aᵣ(Ca) ≈ 40, O ≈ 16, H ≈ 1, relativna formulska masa je ≈ 40 + 2 · 17 = 74.

Česte greške

Koeficijent ispred formule množi cijelu formulu; indeks se odnosi na simbol ili grupu ispred njega.
Relativna masa nema jedinicu g; masu uzorka izražavamo u gramima.

Provjeri sebe

Izaberi jedan odgovor. Nakon provjere pročitaj objašnjenje.

1. Koliko atoma vodika označava 3H₂O?

2. Uz Mg(II) i Cl(I) formula je:

3. Uz Aᵣ(C) ≈ 12 i Aᵣ(O) ≈ 16, Mᵣ(CO₂) je približno:

4. U Ca(OH)₂ broj atoma kisika po formulskoj jedinki je:

Pokušaj samostalno

Izračunaj Mᵣ(CH₄) uz Aᵣ(C) ≈ 12 i Aᵣ(H) ≈ 1. Koliko atoma H označava 2CH₄?

Uporedi s rješenjem

Mᵣ(CH₄) ≈ 12 + 4 · 1 = 16. Zapis 2CH₄ označava dvije molekule s ukupno 2 · 4 = 8 atoma H.

Veza s kurikulumom KS

Simboli, valencija, jednostavne formule, nomenklatura i relativne mase. Ishodi: A.8.4, A.8.5. Stranice dokumenta: 10–11.

Službeni predmetni kurikulum Hemija (PDF) · Pregled veze lekcija i kurikuluma

Digitalna vježba pomaže razumijevanju. Praktične vještine mjerenja i izvođenja ogleda provjeravaju se s nastavnikom u školi.