8. razred · 13–14 godina

Oksidi i njihovi nazivi

Cilj lekcije

Prepoznati okside među jednostavnim spojevima.
Povezati naziv i formulu odabranih oksida.
Objasniti nastanak oksida jednostavnom jednačinom.

Kisik u spojevima

Ugljik-dioksid u izdahnutom zraku i magnezij-oksid su primjeri oksida. Oksidi su spojevi kisika s još jednim elementom; u jednostavnim primjerima ove lekcije kisik je dvovalentan. Nije svaka tvar koja sadrži kisik oksid: voda se ubraja u okside, ali natrij-hidroksid NaOH sadrži tri elementa i pripada bazama.

Naziv otkriva sastav

CO₂ nazivamo ugljik(IV)-oksid ili ugljik-dioksid, a CO ugljik(II)-oksid ili ugljik-monoksid. To su različiti spojevi s različitim osobinama; CO je naročito opasan, bezbojan gas bez mirisa. U ovim jednostavnim primjerima rimski broj u nazivu odgovara valenciji ugljika: IV u CO₂, a II u CO.

Povezivanje s reakcijama

Magnezij pri reakciji s kisikom gradi magnezij-oksid: 2Mg + O₂ → 2MgO. Neki oksidi metala reaguju s vodom dajući baze, dok neki oksidi nemetala daju kiseline. To je korisna početna veza između grupa spojeva, ali ne važi za svaki oksid; hemijske reakcije posmatraju se u školi pod nadzorom.

Prepoznaj grupu spoja

Uporedi broj elemenata i formulu.

Mg + O

Oksid metala: magnezij-oksid.

Istraži interaktivne modele

Predvidi promjenu, isprobaj kontrole i objasni šta primjećuješ. Za sitne oznake izaberi „Uvećaj model“.

Čitaj formulu kao broj i vrstu atoma

Prije izbora predvidi koliko atoma svake vrste pokazuje formula. Zatim izaberi primjer i poveži zapis s imenom i modelom sastava.

Formula

H₂O · voda: 2 atoma H i 1 atom O. Mᵣ ≈ 18.

Školske približne atomske mase: H ≈ 1, C ≈ 12, O ≈ 16, Ca ≈ 40. Za CaO je Mᵣ relativna formulska masa jonskog spoja; CaO nije prikazan kao molekula.

Korak po korak

1.Za naziv željezo(III)-oksid zapiši Fe i O.

2.U ovom jednostavnom spoju uzmi Fe(III) i O(II).

3.Najmanji zajednički broj je 6: trebaju 2 Fe i 3 O.

4.Formula je Fe₂O₃.

Tri riješena primjera

Kalcij-oksid

1.Kalcij je u ovom spoju dvovalentan, a kisik dvovalentan.

2.Odnos Ca : O je 1 : 1.

3.Formula je CaO.

Nastanak ugljik-dioksida

1.Ugljik reaguje s kisikom uz dovoljno kisika.

2.Zapiši C + O₂ → CO₂.

3.Obje strane imaju jedan C i dva O; jednačina je izjednačena.

Dva oksida ugljika

1.CO ima jedan C i jedan O; CO₂ ima jedan C i dva O.

2.Razlikuj nazive monoksid i dioksid.

3.Promjena indeksa mijenja tvar, a ne samo njenu količinu.

Česte greške

NaOH nije oksid: sadrži Na, O i H i pripada hidroksidima.
CO i CO₂ nisu ista tvar i ne smiju se zamjenjivati.

Provjeri sebe

Izaberi jedan odgovor. Nakon provjere pročitaj objašnjenje.

1. Koji spoj je oksid?

2. Formula željezo(III)-oksida je:

3. Jednačina C + O₂ → CO₂ je:

4. Koja tvrdnja je ispravna?

Pokušaj samostalno

Napiši formulu aluminij-oksida uz Al(III) i O(II), pa izjednači reakciju njegovog nastanka iz elemenata.

Uporedi s rješenjem

Formula je Al₂O₃. Jednačina je 4Al + 3O₂ → 2Al₂O₃; obje strane imaju 4 Al i 6 O.

Veza s kurikulumom KS

Prepoznavanje i nastanak oksida te razlikovanje osnovnih grupa anorganskih spojeva. Ishodi: A.8.3. Stranice dokumenta: 8–9.

Službeni predmetni kurikulum Hemija (PDF) · Pregled veze lekcija i kurikuluma

Digitalna vježba pomaže razumijevanju. Praktične vještine mjerenja i izvođenja ogleda provjeravaju se s nastavnikom u školi.